«Ναι» στα έξυπνα όπλα που «κουμπώνουν» στα ελληνικά νησιά και είναι πιο φθηνά και πολύ πιο αποτελεσματικά για την άμυνα του Αιγαίου.

Η φιλοσοφία αυτή διέπει τη νέα στρατηγική για τους εξοπλισμούς που επεξεργάζεται η κυβέρνηση και σύντομα θα παρουσιαστεί στο ΚΥΣΕΑ και στην αρμόδια Επιτροπή της Βουλής. Ωστόσο μόνο για τη συντήρηση του υφιστάμενου αεροναυτικού οπλοστασίου ώστε να παραμείνει εν δράσει και να είναι μάχιμο τουλάχιστον κατά την τρέχουσα εικοσαετία θα απαιτηθούν πλέον των 2,5 δισ. ευρώ, η αποπληρωμή των οποίων σχεδιάζεται να γίνει εντός δεκαπενταετίας.

Το «Εθνος της Κυριακής» ανοίγει τον Φάκελο Εξοπλισμοί και αποκαλύπτει το παρασκήνιο και τις διαπραγματεύσεις με τους Αμερικανούς για τον εκσυγχρονισμό των F-16, τα σκληρά παζάρια με τους Γάλλους για την αναβάθμιση των mirage, καθώς και το «φιλί ζωής» στην παραπαίουσα εγχώρια αμυντική βιομηχανία μέσω συμπαραγωγών για τα νέα προγράμματα αλλά και αγοροπωλησιών αμυντικού υλικού που για πρώτη φορά ξεκίνησε το υπουργείο Αμυνας.

Η κυβέρνηση συγκλίνει στην άποψη ότι αντί για την αγορά καινούργιων μαχητικών αεροσκαφών και πλοίων επιφανείας θα πρέπει να αξιοποιηθεί η μορφολογία του νησιωτικού συμπλέγματος του Αιγαίου και επ΄αυτού να ενισχυθεί η αντιαεροπορική «ομπρέλα» και η πυραυλική «ασπίδα» ώστε νησιά στρατηγικής σημασίας να μετατραπούν σε «αβύθιστα αεροπλανοφόρα» εκ των οποίων να αντιμετωπίζονται οι όποιοι εξ Ανατολών επίδοξοι αεροναυτικοί εισβολείς.

F-16

Ηδη έχουν ξεκινήσει οι συνομιλίες με την Lookhed Martin για την κατάρτιση της σύμβασης εκσυγχρονισμού των F-16, ενώ αναμένεται να ξεκινήσει και αντίστοιχη συζήτηση για τη συντήρηση και τον εκσυγχρονισμό των γαλλικών μαχητικών mirage 2000 και 2000-05. Παράλληλα σε καθημερινή βάση καταβάλλεται αγώνας δρόμου για να στηριχτούν οι εναπομείνασες ελληνικές αμυντικές βιομηχανίες με την ανάθεση σε αυτές διαφόρων εργασιών είτε από την τροποποίηση συμβάσεων Αντισταθμιστικών Ωφελημάτων παλαιότερων προγραμμάτων είτε από τα νέα προγράμματα συντήρησης και εκσυγχρονισμού υφιστάμενου πολεμικού υλικού.

F-16
Αναβάθμιση 1,5 δισ. για 95 μαχητικά

Το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των F-16 βρίσκεται προ των πυλών. Ηδη έχουν ξεκινήσει οι διαπραγματεύσεις με τους Αμερικανούς για τη διαμόρφωση της προσφοράς τους (LOA). Το πρόγραμμα εκτιμάται ότι θα διαμορφωθεί στο 1,5 δισ. και η αποπληρωμή του θα ολοκληρωθεί πέραν των δέκα ετών. Οι αρχικές συζητήσεις προβλέπουν τον πλήρη εκσυγχρονισμό μόνο 95 F-16. Για τα υπόλοιπα 35 F-16 που είναι παλαιότερου τύπου αναζητείται αγοραστής. Δυστυχώς χάθηκε η ευκαιρία της πώλησής τους στη Βουλγαρία καθώς εξασφάλισε την αγορά των αντίστοιχων πορτογαλικών F-16! Σημειωτέον, από το 2013 είχε εκδηλωθεί ζωηρό ενδιαφέρον από τους Αμερικανούς για την πώληση των παλαιότατων ελληνικών F-16 στη Βουλγαρία αλλά αυτό δεν κατέστη δυνατόν εξαιτίας της πολιτικής ατολμίας που εκδήλωνε μέχρι πρόσφατα η ελληνική πλευρά, η οποία θεωρούσε «ταμπού» την πώληση υλικού των Ενόπλων Δυνάμεων. Ωστόσο κατά την έναρξη των συνομιλιών για τον εκσυγχρονισμό των F-16 ως «έξυπνης λύσης» εξετάζεται η περίπτωση τα υλικά που θα αποδεσμευτούν από το πρόγραμμα αναβάθμισης των 95 F-16 να χρησιμοποιη-θούν για μερική αναβάθμιση των υπό πώληση F-16 ώστε αφενός να ανέβει η τιμή τους και αφετέρου να δημιουργηθεί άλλος ένας νέος κύκλος εργασιών για την ΕΑΒ!

Μirage
Απαγορευτικό το κόστος ανανέωσης του στόλου

Οι διαπραγματεύσεις για τον εκσυγ-χρονισμό των αμερικανικών F-16 μπορεί να έχουν πάρει τον δρόμο τους, όμως δεν συμβαίνει το ίδιο και για το αντίστοιχο πρόγραμμα των γαλλικών mirage τα οποία ως γνωστόν προσδίδουν το τακτικό πλεονέ-κτημα στην Ελληνική Πολεμική Αεροπορία για τέσσερις συγκεκριμένους λόγους:

MIRAGE

1) Ως πτητική μηχανή είναι άγνωστη στον αντίπαλο. Οι Τούρκοι πιλότοι δεν γνωρίζουν τη συμπεριφορά του αεροσκάφους κατά τη διάρκεια της αερομαχίας και κυριεύονται από τον τρόμο του άγνωστου. Παράλληλα η συντήρηση και οι βλάβες επιδιορθώνονται με λιγότερες εργατοώρες και πολύ πιο εύκολα απ’ ό,τι οι αντίστοιχες βλάβες στα F-16.

2) Είναι πιο γρήγορο από το F-16 κατά την απογείωση.

3) Είναι πιο ευέλικτο από το F-16 κατά την αερομαχία.

4) Είναι το μόνο που φέρει τα υπερόπλα (Σκαλπ) μεγάλου βεληνεκούς και η αξιοπι-στία τους είναι μεγαλύτερη από εκείνη των όπλων των F-16.

Ωστόσο το εν λόγω πρόγραμμα εκσυγχρο-νισμού των γαλλικών mirage έχει ως ντεζαβαντάζ το υπερβολικά μεγάλο κόστος που κρίνεται απαγορευτικό για την Ελλάδα των Μνημονίων. Ο εκσυγχρονισμός ενός γαλλικού μαχητικού προσεγγίζει το ήμισυ του κόστους ενός καινούργιου F-35!

Αντιαεροπορικά
Πρόγραμμα 55 εκατ. για τους Patriot

ANTIEΡΟΠΟΡΙΚΑ

Ο εκσυγχρονισμός των αμερικανικών αντιαεροπορικών Patriot ύψους 55 εκατ. αναμένεται να ξεκινήσει σύντομα στην ΙΝΤΡΑΚΟΜ μέσω χρηματοδότησης από την κατασκευάστρια εταιρεία Rethion. Στο μεταξύ ύστερα από 20 χρόνια απαξίωσης των Ρωσικών Αντιαεροπορικών Συστημάτων μέσα στα δίσεκτα χρόνια των Μνημονίων βρήκαν και αυτά τη θέση που τους αξίζει στο οπλοστάσιο των Ελληνικών Ενοπλων Δυνάμεων! Σήμερα ουδείς αμφισβητεί την αποτελεσματικότητα και την επιχειρησιακή υπέροχη των S-300, των TOR-M1 και των OSA στο Αιγαίο. Μέσα σε αυτό το κλίμα άρχισε ήδη να «τρέχει» η «κόκκινη» σύμβαση συντήρησης των ρωσικών αντιαεροπορικών που παρέμενε μπλοκαρισμένη επί δύο δεκαετίες. Το συνολικό κόστος συντήρησης υπολογίζεται στα 50 εκατ. σε βάθος πενταετίας.

Παράλληλα η ηγεσία εξετάζει το ενδεχόμενο ανανέωσης των εν λόγω συστημάτων καθώς οι κατασκευαστές προχωρούν στην παραγωγή εκσυγχρονισμένων συστημάτων με αποτέλεσμα η συντήρηση των ελληνικών πυραυλικών συστημάτων τα επόμενα χρόνια να καταστεί κοστοβόρα έως και αδύνατη κυρίως λόγω της έλλειψης ανταλλακτικών. Η συζήτηση που γίνεται είναι εάν θα πρέπει μαζί με τον εκσυγχρονισμό των αμερικανικών Patriot να γίνει αντίστοιχη παράταση ζωής και των ρωσικών αντιαεροπορικών.

Βλήηματα NSM
Αγορά δύο επίγειων μονάδων 120 εκατ. €

Tο Πολεμικό Ναυτικό συζητάει το ενδεχόμενο προμήθειας δύο επάκτιων συστοιχιών κατευθυνόμενων βλημάτων NSM της νορβηγικής εταιρείας Kongsberg, ύψους 120 εκατ. ευρώ. Οι δύο επίγειες μονάδες προβλέπεται να εγκατασταθούν σε συγκεκριμένα νησιά του Ανατολικού και Κεντρικού Αιγαίου που θα ενεργούν ως «αβύθιστα αεροπλανοφόρα». Το πρόγραμμα περιλαμβάνει και ελληνική βιομηχανική συμμετοχή μέσω της ΜΕΤΚΑ. Οι διαδικασίες προμήθειας του εν λόγω πυραυλικού συστήματος έχουν προχωρήσει αρκετά και αφορά ένα πακέτο 40-80 βλημάτων που θα αντικαταστήσουν ή θα συμπληρώσουν τα AM-39 Block II Exocet (αέρος-επιφανείας) και ΜΜ-40 Block II (εδάφους-επιφανείας). Υπολογίζεται ότι το επόμενο 18μηνο θα μπορούσε να υπάρξει σύμβαση με έναρξη παραλαβών στα τέλη του 2020. Στο Πολεμικό Ναυτικό θεωρούν ότι η ανάπτυξη σε επιπλέον δύο νησιά (ήδη σε τρία νησιά υπάρχουν επάκτιες συστοιχίες βλημάτων ΜΜ-40 Block II) επάκτιων βλημάτων των δυνατοτήτων του NSM θα μπορούσε να επιφέρει καίριο πλήγμα στην τουρκική ναυτική υπεροπλία, σε τακτικό επίπεδο. Ο πύραυλος NSM θεωρείται δύσκολα «αναχαιτίσιμος», καθώς ενσωματώνει ορισμένα χαρακτηριστικά που εξασφαλίζουν υψηλή πιθανότητα προσβολής.

ΒΛΗΜΑΤΑ ΝSM

Συμφωνίες με Αίγυπτο και Σ. Αραβία
«Στο σφυρί» πυρομαχικά και 101 τεθωρακισμένα

Σε πωλήσεις αμυντικού υλικού προχωράει για πρώτη φορά το υπουργείο Αμυνας σε μια προσπάθεια να εξασφαλίσει χρήματα για τη συντήρηση και τον εν μέρει εκσυγχρονισμό του υπαρχόντων οπλικών συστημάτων. Ηδη έχουν βγει στο «σφυρί» αποσυρόμενα υλικά όπως τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού και πυρομαχικά διαφόρων διαμετρημάτων. Επίσης το Πολεμικό Ναυτικό παρέχει τα «πνευματικά δικαιώματα» στην ΙΝΤΡΑΚΟΜ για την ανάπτυξη Συστήματος Επικοινωνιών συμμετέχοντας με ποσοστό επί των κερδών στις πωλήσεις του συγκεκριμένου συστήματος σε τρίτες χώρες.

Συγκεκριμένα η Αίγυπτος αγοράζει προς 3,5 εκατ. ευρώ 101 τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού ρωσικής κατασκευής BMP που ο Ελληνικός Στράτος τα είχε εκτός ενέργειας. Επίσης η Ελλάδα παρέχει δωρεάν στην Αίγυπτο άλλα 92 ΒΜΡ που βρίσκονται σε πλήρη αχρηστία εκ των οποίων τα 72 θα φτιαχτούν στην ΕΛΒΟ με προβλεπόμενο κόστος για την Αίγυπτο ύψους 5 εκατ.! Στην τελική ευθεία βρίσκεται και η διαδικασία πώλησης πυρομαχικών και οπλοβομβίδων στη Σαουδική Αραβία ύψους 70 εκατ. ευρώ. Πρόκειται για πυρομαχικά που πλέον δεν χρησιμοποιούνται στον Ελληνικό Στρατό.

«Πνευματικά Δικαιώματα» πουλάει το Πολεμικό Ναυτικό σε ελληνικές αμυντικές εταιρείες με παγκόσμια εμβέλεια. Μια άλλη πρωτόγνωρη «επιχειρηματική δράση» του υπουργείου Αμυνας είναι αυτή της ανάπτυξης του «Συστήματος Επικοινωνιών» του Πολεμικού Ναυτικού σε συνεργασία με την ΙΝΤΡΑΚΟΜ. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα βρίσκεται στην τελική φάση υπογραφής. Το «Σύστημα Επικοινωνιών» αναπτύχθηκε από την ΙΝΤΡΑΚΟΜ επ’ ωφελεία του Πολεμικού Ναυτικού. Για πρώτη φορά σε σύμβαση των Ενόπλων Δυνάμεων προβλέπεται όταν η εταιρεία (ΙΝΤΡΑΚΟΜ) πουλάει σε τρίτους είναι υποχρεωμένη να δίνει στο Πολεμικό Ναυτικό ποσοστό επί των πωλήσεων ως «πνευματικά δικαιώματα» καθότι για την ανάπτυξη του εν λόγω Συστήματος εκείνο καθόρισε τις απαιτήσεις-προδιαγραφές- χρηματοδότηση και ανάπτυξή του!

«Μάχη επιβίωσης» για την ελληνική αμυντική βιομηχανία

Στο πλαίσιο προβολής της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας στο εξωτερικό η Γενική Διεύθυνση Εξοπλισμών και οι Ακόλουθοι Αμυνας που υπηρετούν σε πρεσβείες του εξωτερικού επιβάλλεται να συνοδεύουν τους εγχώριους κατασκευαστές στις διεθνείς εκθέσεις και στις διακρατικές επαφές τους προβάλλοντας τα ελληνικά αμυντικά προϊόντα. Ωστόσο ένα από τα βασικότερα προβλήματα της Ελληνικής Αμυντικής Βιομηχανίας είναι οι εμφύλιες συγκρούσεις που αποτελούν τροχοπέδη για τη μελλοντική ανάπτυξή της.

Σε μια περίοδο που κολοσσοί της παγκόσμιας αμυντικής βιομηχανίας συγχωνεύονται και από κοινού αναπτύσσονται, εδώ στην Ελλάδα οι πλανόδιοι πωλητές «κοκορομαχούν». Κατασκευαστές του ίδιου προϊόντος που θα μπορούσαν με κοινές δράσεις να καταχωρίσουν την παγκόσμια αγορά αναλώνονται σε επιχειρηματικούς καβγάδες εντός των τειχών.

Χαρακτηριστική περίπτωση η εμπλοκή από το Ελεγκτικό Συνέδριο κατά τον έλεγχο τυπικής νομιμότητας σύμβασης ύψους 8 εκατ. των ΕΑΣ που προέβλεπε συμπαραγωγή διόπτρων με τη μία από τις δύο εγχώριες εταιρείες που εδρεύουν στα Μεσόγεια.

«Ανάσα»

Τα αμυντικά όπλα που θα εγκατασταθούν στα νησιά του Αιγαίου θα είναι ικανά να αντιμετωπίσουν οποιαδήποτε αεροναυτική απειλή εξ Ανατολής. Στον Αγιο Νικόλαο,
στη Σιθωνία και στη Σκύρο θα βρίσκονται οι S-300.

Οι κρατικές αμυντικές βιομηχανίες παρά τα ζωτικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν την τελευταία εικοσαετία εξακολουθούν να δίνουν τη μάχη επιβίωσης.

? Στα Ελληνικά Αμυντικά Συστήματα (ΕΑΣ) επίκειται η πώληση του οικοπέδου της παλιάς ΠΥΡΚΑΛ στην Ελευσίνα στα ΕΛΠΕ. Από τα περίπου 22 εκατ. ευρώ που θα λάβουν τα ΕΑΣ τα περισσότερα θα πάνε προς οφειλές προς το Δημόσιο ενώ ένα μικρό μέρος που θα απομείνει θα μπορούσε να δώσει μια πρόσκαιρη «ανάσα» στην εταιρεία κυρίως για την αγορά πρώτων υλών και την έναρξη των παραγγελιών.

Για τον λόγο αυτό έχει δοθεί δίμηνη παράταση των φορολογικών υποχρεώσεων της εταιρείας. Ωστόσο, σύμφωνα με πληροφορίες, η προκαταβολή 3 εκατ. που έδωσε το Πολεμικό Ναυτικό για την παραγωγή βλημάτων «OTO Melara» αξίας 10 εκατ. πήγε στις πληρωμές του προσωπικού.

Τα ΕΑΣ παρά τα πολλαπλά και διαχρονικά προβλήματα βιωσιμότητας που έχουν εξακολουθούν να εμφανίζονται δυναμικά στην παγκόσμια αγορά. Κατά την πρόσφατη Εκθεση Αμυντικού Υλικού στο Αμπου Ντάμπι εκφράστηκε ζωηρό ενδιαφέρον για παραγγελίες πυρομαχικών από χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας.

? Η Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία (ΕΑΒ) ως μονοπώλιο του εγχώριου αεροναυπηγικού τομέα οφείλει να αναπτύσσει τη στρατηγική της στην υλοποίηση όλων των προγραμμάτων εκσυχρονισμού των ιπτάμενων μέσων που διαθέτουν οι Ενοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας. Με την ολοκλήρωση των εργασιών εκσυγχρονισμού των αεροσκαφών ναυτικής συνεργασίας P-3 αναμένεται να ξεκινήσει ο εκσυγχρονισμός των F-16 και πιθανότατα των Mirage 2000.

Παράλληλα, το πολυνομοσχέδιο του υπουργείου Αμυνας προβλέπει την επίλυση προβλημάτων για την ολοκλήρωση σύμβασης της ΕΑΒ που εκκρεμούσε για περισσότερα από δέκα χρόνια.

Βεβαίως το μεγάλο πρόβλημα σε τούτη τη χώρα είναι ο συντονισμός. Τη στιγμή που η κυβέρνηση συζητάει για ανάθεση έργου πέραν του 1,5 δισ. στην ΕΑΒ και για χρονικό βάθος πέραν των δέκα ετών, συγχρόνως το υπουργείο Οικονομικών έχει αναθέσει σε διεθνή εταιρεία (με τι τίμημα άραγε;) μελέτη βιωσιμότητας! Απίστευτο και όμως αληθινό!

? Σε τρεις εγχώριες βιομηχανίες θα διατεθούν τα 60 εκατ. που οφείλει η αμερικανική εταιρεία Rethion στο ελληνικό Δημόσιο από μη εκτέλεση παλαιότερης σύμβασης Αντισταθμιστικών Ωφελημάτων. Το πολυνομοσχέδιο του υπουργείου Αμυνας περιλαμβάνει «φωτογραφική» διάταξη για τροποποίηση παρελθόντων συμβάσεων Αντισταθμιστικών Ωφελημάτων ώστε να μη χαθούν τα χρήματα από το ελληνικό Δημόσιο. Κυριότερη εκκρεμότητα ήταν η σύμβαση της αμερικανικής εταιρείας Rethion όπου τα 60 εκατ. ευρώ προβλέπεται να διατεθούν στην εγχώρια αγορά για παραγωγή υλικών και προγραμμάτων απολύτως αναγκαία στις Ελληνικές Ενοπλες Δυνάμεις. Τη μερίδα του λέοντος θα λάβει η ΙΝΤΡΑΚΟΜ για τον εκσυγχρονισμό των Πάτριοτ, η Miltech θα φτιάξει τις διόπτρες του Ναυτικού ύψους 5,5 εκατομμυρίων και η Barracuda θα κατασκευάσει τρία σκάφη για τις Ειδικές Δυνάμεις ύψους 800.000 ευρώ.

Αεροσκάφη εκτός λειτουργίας
Αλυτο παραμένει για την Πολεμική Αεροπορία το πρόβλημα του εκπαιδευτικού αεροσκάφους. Σήμερα υπάρχει στη Μονάδα Εκπαιδεύσεως στην Καλαμάτα ένας μεγάλος στόλος εκπαιδευτικών αεροσκαφών που είναι εκτός λειτουργίας. Από τα 44 εκπαιδευτικά αεροπλάνα πετάνε τα 4! Το ερώτημα είναι γιατί είχαν αγοραστεί τόσο πολλά εκπαιδευτικά αεροσκάφη με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή η συντήρησή τους.

Μία από τις «επιχειρηματικές» σκέψεις που υπάρχουν είναι η ανανέωση του στόλου των εκπαιδευτικών αεροσκαφών μέσω λίζινγκ και η δημιουργία Διεθνούς Αεροπορικού Κέντρου Εκπαίδευσης στην Καλαμάτα σε συνεργασία με άλλες χώρες του ευρωπαϊκού Νότου καθώς υπάρχει ζήτηση από τρίτες χώρες κυρίως του Αραβικού Κόλπου.

Τέλος, η συντήρηση και η επισκευή των 70 αμερικανικών μεταχειρισμένων επιθετικών και ταυτόχρονα μεταφορικών ελικοπτέρων OH-58D Kiowa Warrior που δώρισαν οι ΗΠΑ στον Ελληνικό Στρατό θα γίνει στα στρατιωτικά εργοστάσια και το κόστος θα ανέλθει στα 42 εκατ. Ωστόσο η απόκτησή τους θεωρείται άκρως απαραίτητη καθώς εκτιμάται ότι θα δώσει νέα διάσταση στις επιχειρησιακές δυνατότητες κυρίως στα νησιά.

ΕΘΝΟΣ

Ποιο είναι το νησί που πήγαινε και πάει κόντρα στο ρεύμα των μειωμένων γεννήσεων στην Ελλάδα; Γιατί τα Δωδεκάνησα έχουν τόσο χαμηλές εκπαιδευτικές επιδόσεις; Ποιο είναι το νησί με το μεγαλύτερο δημόσιο τομέα στην Ελλάδα αναλογικά με τον πληθυσμό του;

Τις απαντήσεις σε αυτές και σε εκατοντάδες ακόμα ερωτήσεις μπορεί κανείς να βρει στον «Ατλαντα των νησιών», ψηφιακή βιβλιοθήκη των ελληνικών νησιών που δημιούργησαν οι καθηγητές Μ. Βαΐτης, Θ. Κίζος και Γ. Σπιλάνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου σε συνεργασία με την Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία.

Τα 80 κατοικημένα ελληνικά νησιά από τα συνολικά 114 λειτούργησαν ως βάση δεδομένων. Συγκεντρώθηκαν και τέθηκαν σε επεξεργασία όλοι οι βασικοί τομείς της οικονομίας, της κοινωνίας και του περιβάλλοντος. Τα στοιχεία προέρχονται κυρίως από την ΕΛ.ΣΤΑΤ. αλλά και άλλες ελληνικές και ευρωπαϊκές πηγές.  Ο «Ατλας» φιλοδοξεί να παίξει το ρόλο του εργαλείου τεκμηρίωσης για να χαραχτούν αναπτυξιακές πολιτικές τόσο σε επίπεδο χώρας (νησιωτική πολιτική) όσο και σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο. Βέβαια τα δεδομένα (με τις ελλείψεις που έχουν και θα έχουν) από μόνα τους δεν επαρκούν. Το Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Αιγαίου έχει επεξεργαστεί αναπτυξιακή στρατηγική για τον ελληνικό νησιωτικό χώρο αξιοποιώντας την ελληνική και δι- εθνή εμπειρία και ενασχόληση με το θέμα από το 1992.

Η μακροχρόνια εξέλιξη του συ- νολικού πληθυσμού αντανακλά το δυναμισμό της τοπικής οικονομίας και κοινωνίας. Την 60ετία από το 1951 μέχρι την πρόσφατη απογρα- φή του 2011, η Ελλάδα συνολικά έχει καταγράψει αύξηση πληθυσμού κατά 41,7% που ήταν υψηλότερη κατά την πρώτη 30ετία (27,6% την περίοδο 1951-1981) εξαιτίας των ιδιαίτερα θετικών δημογραφικών εξελίξεων την ίδια περίοδο παρά τη σημαντική εξωτερική μετανάστευ- ση. Η αύξηση αυτή είναι μικρότερη την επόμενη τριακονταετία (11,1% την περίοδο 1981-2011), παρά την εισροή μεταναστών μετά το 1990, εξαιτίας της σημαντικής μείωσης των γεννήσεων που έχει οδηγήσει σε μηδενική φυσική κίνηση. Οσον αφορά στις εξελίξεις στη νησιωτική Ελλάδα, γενικά, και με την εξαίρεση των λίγων νησιών που καταγράφουν αύξηση του πληθυσμού συνεχώς, η περίοδος 1951-1981 μπορεί να χαρακτηρι- στεί ως μια περίοδος πολύ σημα- ντικής πληθυσμιακής μείωσης για τα νησιά, ιδιαίτερα για τα μικρότερα από αυτά, αν και πολλά μεγαλύτερα νησιά έχασαν επίσης πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού τους (π.χ. Λέ- σβος, Χίος, Σάμος).

Οι απώλειες εντοπίζονται σε νέους που μετακινήθηκαν είτε σε με- γάλα ηπειρωτικά κέντρα (σπανιότε- ρα σε γειτονικά μεγαλύτερα νησιά) είτε στο εξωτερικό. Από το 1981 και έπειτα, ο πληθυσμός αρχικά σταθε- ροποιείται και στη συνέχεια αυξάνεται λιγότερο ή περισσότερο ως το 2001 και παρουσιάζει μικτές τάσεις (μικρή αύξηση αλλά και μείωση σε πολλά νησιά) την επόμενη δεκαετία. Ο τουρισμός και η αναβάθμιση υπηρεσιών κάνει κάποια νησιά ξανά ελκυστικά αντιστρέφοντας σε πολλές περιπτώσεις τα αρνητικά νούμερα. Έτσι, μόνο σε ένα νομό, αυτόν της Δωδεκανήσου, καταγράφεται συνολική αύξηση πληθυσμού υψηλότερη από αυτή της χώρας την περίοδο 1951-2011 (57,2%) και σε 12 από τα 80 νησιά της χώρας. Από τα 12 αυτά νησιά, τα 5 χαρακτηρίζονται από σημαντική έντονη τουριστική ανάπτυξη για αρκετές δεκαετίες (Μύκονος, Ρόδος, Κως, Θήρα και Πάρος), 3 νησιά είναι στον Αργοσαρωνικό και επηρεάστηκαν από την αύξηση του πληθυσμού της Αθήνας και της Αττικής γενικότερα (Σαλαμίνα, Αίγινα και Αγκίστρι), ενώ τα υπόλοιπα 4 (Αλόννησος, Σκιάθος, Ελαφόνησος και Αντίπαρος) κατέγραψαν αρχικά μείωση πληθυσμού κατά την πρώτη 30ετία και πολύ υψηλή αύξηση στη συνέχεια εξαιτίας της τουριστικής ανάπτυξης.

Λέσβος

Μικρότερη ή μεγαλύτερη μείωση στο σύνολο της περιόδου κατέγραψαν 7 νομοί, με το Νομό Λέσβου να καταγράφει τη μεγαλύτερη μείωση (-33%) και το Νομό Κέρκυρας τη μικρότερη (-1%). Μείωση κατέγραψαν και 55 νησιά, που ήταν ιδιαίτερα υψηλή κατά την πρώτη περίοδο, ενώ 22 από αυτά, κυρίως μικρά και απομονωμένα, έχασαν το 1/3 του πληθυσμού τους. Στη συντριπτική τους, όμως, πλειοψηφία τα μικρά και μεσαία νησιά υπέφεραν από την υψηλή απομόνωση. Ενδεικτικά, Μεγανήσι, Τριζόνια, Οθωνοί, Κάλαμος, Αντικύθηρα, Κίμωλος, Σίκινος, Μαθράκι και Ερεί- κουσα από τα μικρά. Τέλος, από τα μεσαία και μεγάλα νησιά η Ικαρία (24ο σε μέγεθος νησί), η Λήμνος (15ο), η Σύρος (13ο), η Λευκάδα (12ο), η Σάμος (11ο), η Κεφαλλονιά (9ο), η Σαλαμίνα (8ο), η Χίος (6ο), η Λέσβος (5ο) και η Κέρκυρα (4ο) σημειώνουν αρνητικά νούμερα στη φυσική κίνηση, η οποία εκφράζει το ρυθμό αντικατάστασης ενός πληθυσμού.

Οπως εξηγεί ο καθηγητής Γιάννης Σπιλάνης στον «Ε.Τ.» της Κυριακής, «η ανάλυση και εξήγηση στατιστικών δεδομένων με βάση τις γενικές τάσεις -ειδικά για τόσο μικρές περιοχές όπως είναι τα νησιά- δεν μπορεί πάντα να είναι ασφαλής, δεδομένου ότι μπορεί ειδικά γεγονότα τοπικού χαρακτήρα να έχουν επηρεάσει τις εξελίξεις». Συνολικά οι αυξήσεις του πληθυσμού στα νησιά οφείλονται σε ένα συνδυασμό ανάκαμψης των γεννήσεων σε σχέση με την προ του 1981 περίοδο και σημαντικής ροής μεταναστών κυρίως αλλοδαπών που συχνά ξεπερνούν το 20% του συνολικού πληθυσμού.

Λέσβος και Κέρκυρα, παρά το μέγεθός τους, ακολούθησαν την πορεία των περισσότερων νησιών από το 1951 και μετά. Στην Κέρκυρα, την αρχική μείωση του πληθυσμού (μέχρι το 1971) ακολούθησε σημαντική ανάκαμψη εξαιτίας της τουριστικής ανάπτυξης. Εφτασε έτσι περίπου στον πληθυσμό της αρχής της περιόδου, παρά τη μείωση τις τελευταίας δεκαετίας.

Αντίθετα, στη Λέσβο η μείωση ήταν ισχυρότερη και με μεγαλύτερη διάρκεια (μέχρι το 1991), ενώ και η συνέχεια δεν ήταν ιδιαίτερα θετική. Αλλωστε η οικονομία της Λέσβου δεν γνώρισε την ανάπτυξη κάποιας οικονομικής δραστηριότητας όπως του τουρισμού για να αντικαταστήσει τις σημαντικές απώλειες κυρίως στον πρωτογενή και δευτερευόντως στο δευτερογενή τομέα, που συρρικνώθηκαν.

Την ίδια στιγμή στη Λέσβο σημειώνεται ένα ακόμα ρεκόρ. Ο δημόσιος τομέας έχει παρουσία στο νησί κατά 35%, μεγαλύτερο και από το Ηράκλειο, την 4η μεγαλύτερη πόλη της χώρας. Σύμφωνα με τον κ. Σπιλάνη, η παρουσία υψηλού ποσοστού υπαλλήλων του δημόσιου τομέα παρουσιάζεται στη Λέσβο λόγω της σχετικής μείωσης των απασχολούμενων στον ιδιωτικό τομέα! Τη στιγμή που από το 1981 και έπειτα τα νησιά καταγράφουν μικρά βήματα ανανέωσης των πληθυσμών τους, η Τήλος κάνει άλματα. Σύμφωνα με τον κ. Σπιλάνη, «η γενική (εθνική και περιφερειακή) αντιστροφή της τάσης μετά το 1981 στην Τήλο φαίνεται ότι ενισχύθηκε από την ιδιαίτερη πολιτική που άσκησε στο νησί ο τότε δήμαρχος Τ. Αλιφέρης, που φαίνεται να πέτυχε τη βελτίωση της ελκυστικότητας του νησιού του σε κρίσιμα θέματα παροχής υπηρεσιών δημοσίου συμφέροντος όπως Υγεία, Παιδεία, μεταφορές, αλλά και θέματα ποιότητας ζωής γενικότερα, με αποτέλεσμα να υπάρξει πληθυσμιακή συγκράτηση και αναστροφή. Είναι αυτό που ονομάζουμε ελκυστικότητα ενός τόπου, δηλαδή την ικανότητά του να συγκρατεί υπάρχουσες δραστηριότητες και υφιστάμενο πληθυσμό και να δημιουργεί νέο θετικό ρεύμα».

Λειψοί

Και όμως και στους Λειψούς η συμβολή ενός ανθρώπου, του πρώην δημάρχου Β. Σπύρου, ήταν καταλυτική ώστε να αντιστρέψει το πρόβλημα των μειωμένων γεννήσεων σε σχέση με τους θανάτους που ισχύει στα περισσότερα μικρά και μεσαία νησιά. Οι Λειψοί το 1981- 2011 είδαν αύξηση στον πληθυσμό τους άνω του 25%.

Ο τουρισμός κάνει κακό στη… μάθηση

Σύμφωνα με τα στοιχεία του «Ατλαντα», η Περιφέρεια Ν. Αιγαίου σημειώνει τη χαμηλότερη επίδοση (10,9%) -που είναι και η χειρότερη σε επίπεδο χώρας- σε σχέση με τους νησιώτες που έχουν ολοκληρώσει την Ανώτερη και Ανώτατη Εκπαίδευση. Οπως εξηγεί ο κ. Σπιλάνης, το φαινόμενο του χαμηλού επιπέδου στην Περιφέρεια Ν. Αιγαίου έχει δύο αιτίες.

Η πρώτη αφορά γενικά στο νησιωτικό χώρο και την ιδιαιτερότητα που προκύπτει από την ανάλυση των δεδομένων όλων των ευρωπαϊκών νησιωτικών περιφερειών σε σχέση με την ηπειρωτική Ευρώπη, ακόμη και των ιδιαίτερα μεγάλων σε έκταση και με εκατομμύρια κατοίκους νησιών, όπως η Σικελία, η Σαρδηνία, τα Κανάρια και οι Βαλεαρίδες και με παρουσία πανεπιστήμιου εδώ και πολλές δεκαετίες ή και εκατονταετίες. Η δεύτερη αφορά ειδικά στις ιδιαίτερα ανεπτυγμένες τουριστικά περιοχές, όπως το Ν. Αιγαίο και οι Βαλεαρίδες ή τα Κανάρια και η Μαδέιρα. Στις περιοχές αυτές η εύκολη εύρεση κερδοφόρας απασχόλησης στον τουρισμό δεν έχει ιδιαίτερες απαιτήσεις ή αρκεί η Δευτεροβάθμια ή μεταλυκειακή τύπου ΙΕΚ Εκπαίδευση για ενασχόληση με τα επαγγέλματα που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με τον τουρισμό, όπως το εμπόριο και οι κατασκευές.

Ακόμη και επαγγέλματα που μπορεί να είναι πολύ υψηλά αμειβόμενα (μάγειρας) δεν χρειάζονται σπουδές Ανώτερης και Ανώτατης Εκπαίδευσης. Άλλωστε, από τις έρευνες που γίνονται σε ξενοδοχειακές επιχειρήσεις (ακόμη και σε αυτές που είναι σχετικά μεγάλες με μορφή Α.Ε.), προτιμούνται εργαζόμενοι «χαμηλών τυπικών προσόντων». Γενικότερα, η δομή των οικονομιών των νησιών βασίζεται μέχρι σήμερα σε δραστηριότητες χαμηλής εξειδίκευσης (τουρισμός, εμπόριο, κατασκευές, αγροδιατροφή), με συνέπεια όποιος θέλει να μείνει στο νησί να μην έχει κίνητρο να σπουδάσει και όποιος σπουδάσει να μην έχει κίνητρο να μείνει.

Οι Φούρνοι κράτησαν τον κόσμο τους, υψηλές οι γεννήσεις στην Κάλυμνο

«Ένα παράδειγμα αφορά στην πληθυσμιακή εξέλιξη των Φούρνων την περίοδο 1951- 1981. Πώς είναι δυνατόν ένα μικρό, ιδιαίτερα απομονωμένο και παραμεθόριο νησί να έχει αύξηση πληθυσμού ερχόμενο σε αντίθεση με το γενικό “ρεύμα”; Φαίνεται ότι η εξήγηση βρίσκεται σε δύο παράγοντες: ο πρώτος αφορά στην ύπαρξη ισχυρής και κερδοφόρας αλιείας που συγκράτησε τον πληθυσμό (γεγονός που επιβεβαιώνει ότι αν για οποιονδήποτε λόγο υπάρχει “ελκυστική” οικονομική δραστηριότητα οι εξελίξεις είναι θετικές) και ο δεύτερος πρέπει να οφείλεται στους ισχυρούς δεσμούς των Φουρνιωτών με το νησί τους που δρα συμπληρωματικά» εξηγεί ο καθηγητής.

Μαζί με τους Φούρνους και η Κάλυμνος σημειώνει μεγάλη αύξηση στα ποσοστά των ακαθάριστης γεννητικότητας. «Η Κάλυμνος, όπως και σε ένα βαθμό οι Φούρνοι, λόγω της αλιείας (και της σπογγαλιείας ιδιαίτερα) κράτησαν έναν δυναμικό (νεανικό) πληθυσμό. Στην Κάλυμνο, όμως, φαίνεται να υπάρχει και μια πρόσθετη ιδιαιτερότητα: η ύπαρξη δύο με- γάλων κοινοτήτων Καλύμνιων σφουγγαράδων στις ΗΠΑ και στην Αυστραλία που διατηρούν ισχυρούς δεσμούς με την πατρίδα και σε οικονομικό επίπεδο, ενισχύοντας τα μέλη των οικογενειών που έμειναν στο νησί. Αυτό φαίνεται να εξηγεί το “δυναμισμό” που αναφέραμε προηγούμενα, που εκ πρώτης όψης δεν εξηγείται από την ανάλυση των οικονομικών δεδομένων του νησιού».

eleftherostypos.gr